Eczaneden eczaneye ürün satışı yasal mı? Fatura, KDV ve muhasebe kaydı

Dermokozmetik, gıda takviyesi, anne-bebek, kişisel bakım ve medikal ürünlerde eczaneden eczaneye satış yasaldır; işlem sıradan bir ticari satıştır ve faturayı satan eczane keser. Beşerî ilaçta durum farklıdır: 6197 sayılı Kanun eczanelerden ilaçların toptan satışını yasaklar ve eczaneler arasında yalnızca takasa izin verir; takas aynı il içinde yapılır ve İlaç Takip Sistemi'ne (İTS) bildirilir.

Eczaneler arası satışı hangi mevzuat düzenliyor?

Temel hüküm 6197 sayılı Eczacılar ve Eczaneler Hakkında Kanun'un 24. maddesidir. Madde 2014'te 6514 sayılı Kanun'la bugünkü hâlini aldı. Buna göre eczanelerden zehirli ve müessir maddeler ile ilaçların toptan satışı yapılamaz ve eczaneler ihalelere giremez; eczaneler arası ilaç takası toptan satış sayılmaz. Aynı madde ilaçların satışında, depoya iadesinde, eczaneler arasındaki takasında ve imhasında İTS'ye bildirimi zorunlu tutar ve ilaçların internet ya da başka bir elektronik ortamda satışını yasaklar.

2025'te 7557 sayılı Kanun iki değişiklik getirdi. Bildirim yükümlülüğüne özel tıbbi amaçlı gıdalar eklendi. Kanunun 44. maddesine de yeni bir ceza hükmü kondu: 24. maddenin birinci fıkrasının birinci ya da ikinci cümlesine aykırı davranana, aykırılığa konu tüm ürünlerin tespit tarihindeki eczacı satış fiyatları toplamının iki katı tutarında idari para cezası verilir; aynı fiil bir yıl içinde tekrarlanırsa ceza bir kat artırılır.

Eczacılar ve Eczaneler Hakkında Yönetmelik bu hükümleri ayrıntılandırır: 4. madde takası "serbest eczaneler arasında yapılan ilaç değişim işlemi" diye tanımlar, 27. madde İTS bildirimlerini, 42. madde de eczanede satılabilecek ürünleri ve takasın sınırını düzenler.

Eczaneler arası ilaç satışı yapılabilir mi?

Kanun eczanelerden ilaçların toptan satışını yasaklar ve eczaneler arasındaki işlemler için yalnızca takası bu yasağın dışında tutar. Dolayısıyla ilaçta eczaneden eczaneye satış değil, takas yapılabilir. Bu kural reçeteli ve reçetesiz ayrımı yapmaz: yönetmelik "reçeteye tâbi olan veya olmayan tüm beşerî ilaçları" münhasıran eczanede satılan ürünler arasında sayar, kanundaki yasak da "ilaçlar" için konmuştur. Emin olmadığınız bir işlemde Türk Eczacıları Birliği'ne ya da bölgenizdeki eczacı odasına danışın.

İkinci önemli sınır internettir. Kanun ilaçların internet üzerinden satışını açıkça yasaklar; yönetmeliğin 43. maddesi bu yasağı münhasıran eczanede satılan diğer ürünlere, yani ruhsatlı geleneksel bitkisel tıbbi ürünlere, homeopatik tıbbi ürünlere, özel tıbbi amaçlı diyet gıdalara ve özel tıbbi amaçlı bebek mamalarına da uygular. Bu ürünler çevrim içi bir pazaryerinden satılamaz.

Eczaneler arası ilaç takası nedir, nasıl yapılır?

Takas, bir eczanenin elindeki ilacı başka bir eczanenin ilacıyla değiştirmesidir. Mevzuattaki kurallar şunlar:

• Yalnızca serbest eczaneler arasında yapılır (yönetmelik, madde 4).
• Yalnızca aynı il içinde faaliyet gösteren eczaneler arasında yapılabilir (yönetmelik, madde 42).
• İTS'ye bildirilir; bildirimdeki alıcı ile işlem belgelerindeki alıcı aynı olmalıdır (yönetmelik, madde 27).
• Toptan satış sayılmaz (kanun, madde 24).

Vergi açısından takas bir trampadır. KDV Kanunu'nun 2. maddesine göre trampa iki ayrı teslim hükmündedir; yani iki eczanenin her biri kendi teslim ettiği ilaç için teslim yapmış sayılır. Bedelin para değil mal olduğu işlemlerde KDV matrahı, kanunun 27. maddesine göre emsal bedeldir.

Takas edilen ilaçların değerleri eşit değilse farkın para olarak ödenip ödenemeyeceği, takasın hangi sıklıkta ve miktarda yapılabileceği gibi sorulara mevzuatta açık bir cevap bulamadık. Bu konularda Türk Eczacıları Birliği'ne ya da odanıza danışın.

Eczane ürün takası nedir, ilaç dışı ürünlerde takas olur mu?

"Eczane ürün takası", ilaç dışı ürünlerin karşılıklı değişimi için de kullanılan bir ifade: bir eczane fazla dermokozmetiğini verir, karşılığında başka bir ürün alır. Yönetmelikteki takas tanımı yalnızca ilaçları kapsar; ilaç dışı ürünlerde bu işlem vergi açısından yine trampadır, yani iki ayrı teslimdir. Her eczane kendi teslimi için fatura keser ve KDV hesaplar; karşılıklı borç ve alacak sonra mahsup edilir.

Hangi ürünler eczaneden eczaneye satılabilir?

Yönetmeliğin 42. maddesinin ikinci fıkrası eczanede satılabilecek ilaç dışı ürünleri sayar. Bunlardan eczaneler arası ticarette en sık karşılaşılanlar şunlardır:

• İlgili bakanlıktan izin, ruhsat veya fiyat alınarak üretilen ya da ithal edilen gıda takviyeleri
• Kozmetik ürünler (dermokozmetik dahil)
• Kapsamı Kurumca belirlenen tıbbi malzemeler
• Maddede sayılan beslenme ürünleri, örneğin beslenme yetersizliğinde kullanılan çocuk mamaları

Bu ürünler, kanundaki toptan satış yasağının konusu olan ilaçlar ile zehirli ve müessir maddeler arasında sayılmaz. Birinci fıkradaki ürünler ise ayrı tutulmalı: beşerî ilaçlar, ruhsatlı geleneksel bitkisel tıbbi ürünler, homeopatik tıbbi ürünler, özel tıbbi amaçlı diyet gıdalar ve özel tıbbi amaçlı bebek mamaları münhasıran eczanede satılır ve internette satılamaz. Özel tıbbi amaçlı gıdalar 2025'ten beri İTS bildirimine de tabidir. Bu gruptaki bir ürün için işlem yapmadan önce odanıza danışın.

Eczaneden eczaneye ürün nasıl alınır?

• Karşı tarafın ruhsatlı bir eczane, ecza deposu ya da tedarikçi olduğundan emin olun. GLN numarası ve ruhsat bilgisi bunun en doğrudan göstergesidir.
• Ürünün miat, parti ve saklama koşulu bilgisini satıştan önce yazılı alın.
• Fiyatı ve KDV oranını netleştirin; faturayı satan eczanenin keseceğini teyit edin.
• Ödemenin ne zaman ve nasıl yapılacağını, kargo bedelini kimin ödeyeceğini belirleyin. Soğuk zincir gerektiren ürünlerde taşıma koşulu pazarlık konusu değildir.
• Teslimde ürünü faturayla karşılaştırın; eksik, hasarlı ya da farklı miatlı ürün varsa hemen bildirin.

Fatura ve KDV: hangi ürüne hangi oran uygulanır?

KDV oranları, 10 Temmuz 2023'te yürürlüğe giren 7346 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'yla bugünkü yapısını aldı: genel oran %20, (II) sayılı listedeki teslimler %10, (I) sayılı listedeki teslimler %1. Yazının hazırlandığı Ekim 2026 itibarıyla eczane ürünlerinde öne çıkan oranlar şöyle:

• Beşerî ilaçlar: %10. Oran Temmuz 2023'te %8'den %10'a çıktı.
• Özel tıbbi amaçlı gıdalar: %10. Kasım 2024'te yayımlanan 9126 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile beşerî tıbbi ürünlerle aynı orana alındı.
• Gıda takviyeleri: %1. Gıda maddelerindeki oran Şubat 2022'de %8'den %1'e indi; eczacı odalarının 2022 ve 2023 duyuruları gıda takviyelerinde %1 uygulandığını ve 2023 değişikliğinde bu oranın korunduğunu bildiriyor. Sınıflandırması tartışmalı ürünlerde (örneğin bazı bitkisel karışımlar) oranı ürün bazında teyit edin.
• Kozmetik, dermokozmetik ve itriyat: genel oran, %20.
• Sabun, şampuan, dezenfektan, ıslak mendil, kâğıt havlu ve kâğıt mendil: Temmuz 2023'ten beri %20 (önceden %8'di).
• Diş fırçası, diş macunu ve diş ipi: %10.
• Tıbbi cihazlar: (II) sayılı listede Tıbbi Cihaz Yönetmeliği kapsamındaki cihazlar için ayrı bir sıra var; ÖTV'ye tabi olanlar gibi istisnalar bulunduğu için ürün bazında kontrol edin.

Meslektaşa yapılan satışta oran, ürünün kendi oranıdır; satışın bir eczaneye yapılması oranı değiştirmez. Şubat 2022'deki düzenlemeyle bazı ürünlerde toptan ve perakende safha için öngörülen oran farkı da kaldırılmıştı.

Stok fazlası satışı ve takas muhasebe kaydı nasıl yapılır?

Bilanço esasına göre defter tutan bir eczanede, Tekdüzen Hesap Planı'na göre temel kayıtlar şöyle görünür. Örnekte A Eczanesi, B Eczanesi'ne 10.000 TL + %20 KDV tutarında dermokozmetik satıyor:

• Satış (A Eczanesi): 120 Alıcılar hesabı 12.000 TL borçlandırılır; 600 Yurt İçi Satışlar hesabı 10.000 TL, 391 Hesaplanan KDV hesabı 2.000 TL alacaklandırılır.
• Maliyet (sürekli envanter kullanan A Eczanesi): satılan ürünün maliyeti 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti hesabına borç, 153 Ticari Mallar hesabına alacak yazılır.
• Alış (B Eczanesi): 153 Ticari Mallar hesabı 10.000 TL, 191 İndirilecek KDV hesabı 2.000 TL borçlandırılır; 320 Satıcılar hesabı 12.000 TL alacaklandırılır.

Karşılıklı değişimde her eczane iki kayıt atar: verdiği ürün için satış, aldığı ürün için alış. Ardından 120 Alıcılar ve 320 Satıcılar hesaplarındaki karşılıklı tutarlar mahsup edilir; fark varsa ödemeyle kapatılır. Trampa iki ayrı teslim sayıldığı için ilaç takasında da mantık aynıdır; ilaçta oran %10'dur ve matrah emsal bedeldir.

İşletme hesabı esasına göre defter tutan eczanelerde bu hesap kodları kullanılmaz; satışlar hasılat, alışlar gider olarak işletme defterine yazılır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hangi usule tabi olduğunuz ve kaydın ayrıntısı konusunda kesin uygulama için mali müşavirinize danışın.

Eczaneler arası fiyat farkı olur mu?

İlaç dışı ürünlerde fiyatı taraflar belirler. Dermokozmetik ya da takviyenin fiyatı, ilaçtaki gibi bir fiyatlandırma kararıyla tespit edilmez; meslektaşa yapılan satışta iskonto uygulamak, özellikle miadı yaklaşan üründe, tamamen tarafların kararıdır.

Vergi açısından dikkat edilecek nokta, KDV Kanunu'nun 27. maddesidir: bedel emsal bedele göre açıkça düşükse ve bu düşüklük haklı bir sebeple açıklanamıyorsa matrah olarak emsal bedel esas alınır. Miadı yaklaşan ürünü indirimli satıyorsanız indirimin gerekçesini (kalan süre, ilan, yazışma) kayıt altında tutun.

İlaçta satış değil takas söz konusu olduğundan "fiyat farkı" sorusu, takas edilen ilaçların değer farkına dönüşür. Bu farkın nasıl karşılanacağına dair mevzuatta açık bir hüküm bulamadık; Türk Eczacıları Birliği'ne ya da odanıza danışın. Ayrıca 7557 sayılı Kanun'la gelen ceza, ihlale konu ürünlerin eczacı satış fiyatı üzerinden hesaplanır; yani ilacın fiyatı ceza hesabında da belirleyicidir.

Sıkça sorulan sorular

Eczaneden eczaneye ürün alınır mı? İlaç dışı ürünlerde (dermokozmetik, gıda takviyesi, kişisel bakım, medikal) alınır; işlem faturalı bir ticari satıştır. Beşerî ilaçta satış yapılamaz, yalnızca aynı ildeki eczaneler arasında İTS'ye bildirilen takas yapılabilir.

Eczaneler arası ilaç takası yasal mı? Evet. 6197 sayılı Kanun takası toptan satış saymaz; yönetmeliğe göre takas yalnızca aynı il içindeki serbest eczaneler arasında yapılabilir ve İTS'ye bildirilmesi zorunludur.

Eczanede itriyat ve kozmetik ürünlerinde KDV oranı kaç? Kozmetik ve itriyat ürünleri genel orana tabidir; 10 Temmuz 2023'ten beri bu oran %20.

Gıda takviyesi KDV oranı nedir? Eczacı odalarının duyurularına göre gıda takviyelerinde %1 uygulanıyor; oran 2022'de %8'den %1'e indi ve 2023 değişikliğinde korundu. Sınıflandırması belirsiz ürünlerde oranı teyit edin.

Stok fazlası satışında faturayı kim keser? Ürünü satan eczane keser. Alan eczane faturadaki KDV'yi indirilecek KDV olarak kaydeder.